Coraz częściej zarówno w krajach wysoko rozwiniętych, jak nadrabiających zaległości, padają sugestie, że – w coraz większym stopniu – siłą sprawczą rozwoju staje się kultura, przemysły kultury, sztuki piękne i humanistyka. Debata o tych nowych czynnikach rozwoju zbiega się z nowym rozumieniem innowacji i kreatywności oraz rozszerzeniem programu badawczego ekonomii.
Od dawna podkreślano, że kultura jest glebą, z której wyrasta sukces społeczeństw: pomysłowość i przebojowość przedsiębiorców, kompetencje nauczycieli, ambicje studentów, mądrość prawodawców i polityków, ciekawość intelektualna, chęć eksperymentowania, przedsiębiorczość i zdolność do współpracy. Kultura to sieć znaczeń. Język, sztuka, muzyka, taniec, słowo pisane, film, nagrania, programy komputerowe to narzędzia stosowane przez człowieka do tworzenia, interpretacji, utrzymywania i przekształcania owych sieci znaczeń. Kody kulturowe określają sposób, czy i w jaki sposób odczytuje się i interpretuje jedne sytuacje, innych zaś nie dostrzega. Już Wilhelm Röpke podkreślał (1955), że «rynek, konkurencja, gra podaży i popytu nie tworzą rezerw, ale je zużywają. Muszą je pozyskiwać z obszarów pozarynkowych».
(Patrz: „Humanistyka i sztuki piękne jako kapitał innowacyjny” – tezy na spotkanie Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego oraz Departamentu Strategii MNiSW, oprcował Jan Kozłowski, Departament Strategii MNiSW, debata z 19 listopada 2009 r.)
„Nowa” kultura
W realiach wszechogarniającego Europę zawirowania gospodarczego 2009/2010/2011- Grecja, Irlandia, ale także destabilizacji w Portugalii, Hiszpanii czy Włoszech - rozpoczęto poszukiwania nowych rozwiązań na poziomie ogólnoeuropejskim. Niezbędne stało się wykreowanie ujednoliconej polityki Europy, skutecznej w rywalizacji na globalnym rynku z najbardziej ekspansywnymi gospodarkami krajów Azji i obu Ameryk. Kryzys gospodarczy wymaga i będzie wymagał również prężnych, ale i długofalowych reform w polityce wewnętrznej we wszystkich krajów członkowskich: zmian w funkcjonowaniu administracji publicznej, w zarządzaniu środkami publicznymi (pochodzącymi także z dotacji unijnych), zmian w określaniu wieku emerytalnego, zmian w szeroko pojętej polityce proekologicznej, w wymiarze skutków ekonomicznych (ograniczenia wydatków), polityce socjalnej i podatkowej.
W świetle takiej prognozy gospodarczo-społecznej, obligatoryjne są rozwiązania wielowymiarowe. Jak zauważa KE, Europa nie może zapomnieć o dynamicznie rozwijającym się segmencie Kultury, a przede wszystkim o złożoności zagadnienia kultury. Kultura to oczywiście tożsamość narodowa, to tożsamość historyczna, określenie światowej przynależności, to pewna symbolika towarzysząca każdej nacji i bezwzględnie kreująca jej charakter. Jednakże prawidłowe zarządzanie Kulturą to również doskonałe narzędzie wspomagające rozwój ekonomiczny, szczególnie na poziomie regionalnym. Kultura i sektor kreatywny to jeden z największych pracodawców Europy, generujący blisko 3.4 % światowego PKB.
Wyraz takiego ujęcia odnajdujemy w wielu dokumentach krajowych „Kultura w kryzysie czy kryzys w kulturze”, (raport przygotowany na zlecenie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Kraków, kwiecień 2009), „Znaczenie gospodarcze sektora kultury”, (raport końcowy Instytutu Badań Strukturalnych Warszawa 2010), jak również wielu opiniach unijnych, począwszy od wytycznych Strategii Lizbońskiej, przez „zieloną księgę”, po krótko scharakteryzowane w dalszej części, założenia programowe dedykowane kulturze i systemy wsparcia strukturalnego.
Należy również podkreślić zmianę poszerzająca definicję kultury, co jest również wyrazem kompleksowego ujmowania zagadnienia. Na przestrzeni ostatnich lat zrodziło się wiele prób analizy problemu i jak do tej pory nie wypracowano zunifikowanej terminologii, tzn. bardzo precyzyjnego zakresu wliczania poszczególnych działalności w poczet sektora kultury. Raport IBS podaje piramidę definicyjną w tym zakresie, uwzględniający podejścia różnych podmiotów i instytucji, jak również operacjonalizację definicji przemysłów kultury/kreatywnych w tych najważniejszych badaniach (załącznik nr 1) :
- GUS
- Eurostat
- „Podejście francuskie”
- Raport “The Economy of Culture”
- Unesco
- “Podejście nowozelandzkie”
- European Cluster Economy
- Ecorys
- „Podejście fińskie”
- Światowa Organizacja Własności Intelektualnej
Jak wynika z analizy struktura sektora kultury, pod względem pojemności została dla Polski zaimplementowana definicja w oparciu o raport KEA European Affairs na zlecenie Komisji Europejskiej „The Economy of Culture In Europe” (2004/2006). W uproszczeniu jest to definicja uwzględniająca kulturę jako:
- tradycyjne dziedziny sztuki i przemysły kultury, których wynik jest czysto artystyczny (sztuki wizualne; performatywne; dziedzictwo kulturowe; edukacja oraz przemysł kulturalny)
- oraz tzw. sektor kreatywny; przemysły i działania, używające zasobów kulturalnych w wytwarzaniu produktów poza-kulturalnych (Design – moda, grafika, projektowanie; architektura; przemysły pokrewne )
(Patrz: „Znaczenie gospodarcze sektora kultury” - raport końcowy Instytutu Badań Strukturalnych Warszawa 2010)
Dzisiejsza Kultura, niezależnie do funkcjonujących definicji, to przede wszystkim nowoczesne, innowacyjne zarządzanie. Stopniowo przechodzimy z modelu ekspertów na model ekspertów-menedżerów. Do zarządzania nie wystarczy być już „fachowcem” w swojej dziedzinie, lecz wykazywać pewne wizjonerstwo oraz potencjał organizacyjny. Klasycznym przykładem jest obecnie proces restrukturyzacji bibliotek, a także zarządzanie szkołami (np. artystycznymi), gdzie od niedawna wprowadza się i edukuje kadrę zarządzającą właśnie w zakresie narzędzi, składników i modeli efektywnego gospodarowania potencjałami instytucji, z dużym naciskiem na kapitał ludzki oraz pozyskiwania dodatkowych źródeł dochodów. UE promuje pewną ideę, która sama w sobie może być już punktem odniesienia dla wszystkich krajów członkowskich. Ideę budowania społeczeństwa „informacyjnego”, dobrze wyedukowanego i wyspecjalizowanego, szczególnie w zakresie edukacji wyższej, świadomego przeszłości, historii i przyszłości, kreatywnego, zaangażowanego, przedsiębiorczego, szukającego nowoczesnych rozwiązań i technologii. Społeczeństwa zintegrowanego w każdym wymiarze, docelowo europejskim, zintegrowanego przede wszystkim w działaniu. Tylko takie społeczeństwo może realizować efektywnie założenia gospodarcze w wymiarze ogólnokrajowym, tylko takie społeczeństwo będzie dostosowywać się do wymagań rynku pracy, tylko takie społeczeństwo będzie ten rynek poszerzać. Aby to nastąpiło musi dojść do integracyjnej hierarchizacji: dynamizacji jednostki, środowiska lokalnego, miast, regionów i dopiero w szerszym aspekcie państwa. Skutkiem takiej oceny były i są różnego rodzaju programy, wytyczne, projekty i propozycje unijne, które to same w sobie są już praktycznym wykorzystaniem owej idei. Każdy bowiem z tych projektów już tworzy rynek, powstają organizacje, stowarzyszenia, fundacje, instytuty, firmy szkoleniowe, systemy eksperckie i oceny, komisje, zlecane są zadania mierzenia poziomu i przebiegu wdrażania programów. Rynek wydawniczy zalewany jest publikacjami powiązanymi z działaniem funduszy, programów, transponowania prawa na grunt krajowy. W etatach firm oraz instytucji publicznych pojawiają wymagania dot. znajomości procedur np. funduszy unijnych czy znajomości podstaw prawa europejskiego.
Śmiało można stwierdzić, że mamy do czynienia z nowo powstałą i jakże sprawnie rozwijającą się podgałęzią przemysłu usług: szeroko rozumiana obsługa programów i projektów unijnych, gałąź ta już zatrudnia tysiące osób w Polsce, a w skali całej Europy miliony pracowników.
Środki i programy dla Kultury
Pamiętajmy , że Unia to nie tylko górnolotne idee, ale również praktyka i konkretny kapitał, ogromne wydatki których Europa nie boi się ponieść (projekty na lata 2007-2013), krótka charakterystyka programowa wykazująca cele mierzalne, nie tylko w kategoriach czysto kulturalnych:
Program Kultura 2007-2013, kierowany bezpośrednio do instytucji kultury w Europie, pozwalający uzyskać dofinansowanie na przedsięwzięcia na poziomie europejskim. Implementacją na poziomie wspólnotowym zajmuje się Dyrekcja Generalna ds. Edukacji i Kultury Komisji Europejskiej oraz Agencja Wykonawcza ds. Edukacji, Kultury i Sektora Audiowizualnego. Na poziomie krajów członkowskich promocją i informacją zajmują się Punkty Kontaktowe ds. Kultury. Budżet programu to ok. 400 mln euro, a wysokość możliwego grantu to 2 000 euro jednorazowej dotacji do 500 000 euro rocznie. Program oscyluje wokół kilku podstawowych założeń:
• Wspierania działań kulturalnych
• Wspierania podmiotów działających na rzecz kultury
• Wspierania badań oraz gromadzenia i rozpowszechniania informacji
• Uznania kultury jako ważnego czynnika ekonomicznego oraz czynnika integracji społecznej i obywatelskiej
Program Europejska Stolica Kultury, mający już 25 letnią tradycję. Tytuł Europejskiej Stolicy Kultury przyznawany jest przez Komisję Europejską i przez Parlament Europejski dwóm miastom europejskim, jednemu z grupy trzynastu państw europejskich, drugiemu z grupy 27 krajów Europy. Miasta te w ciągu roku mają możliwość zaprezentowania swojej ewolucji, dziedzictwa, dorobku i życia kulturalnego na szerokiej arenie Europejskiej i międzynarodowej. Ideą wydarzenia jest oczywiście wzmocnienie współpracy, budowa więzi międzykulturowych oraz promocja bogactwa kulturowego, inicjatywa oscyluje jednak również wokół realizacji wielu założeń mikro i makro ekonomicznych:
• Pobudzenia ekonomicznego miasta i regionu
• Pobudzenia turystycznego
• Funkcji marketingowych
• Przeobrażeń infrastrukturalnych
Program Media 2007-2013, ma na celu rozwój i wzmacnianie formatu europejskiego przemysłu audiowizualnego, tworzenie rynku i związanych z nim usług. Program podejmuje też tematykę różnorodności językowej i kulturowej, oraz projekty dotyczące dziedzictwa twórczości audiowizualnej. Budżet programu to ok. 755 mln euro. Główne priorytety to:
• Ochrona i popularyzowanie europejskiej różnorodności kulturowej i jej dziedzictwa audiowizualnego i kinematograficznego, promocja dialogu międzykulturowego
• Zwiększenie dostępności europejskich dzieł audiowizualnych na terenie i poza granicami UE
• Wzmocnienie konkurencyjności sektora europejskiego
UE od dawna (pierwsze ważne dokumenty zostały już opublikowane w 2003 r.) promuje program Digitalizacji zasobów dziedzictwa narodowego; dokumentów archiwalnych, bibliotecznych, muzealnych oraz audiowizualnych. Ważnym pomysłem Komisji Europejskiej, realizowanym w ramach inicjatywy „i2010: Biblioteki Cyfrowe”, stało się utworzenie Europejskiej Biblioteki Cyfrowej (nazwanej w styczniu 2007 roku Europeaną). W pierwszym kwartale 2006 r. Komisja Europejska wezwała państwa członkowskie do stworzenia dużych punktów digitalizacji, celem sprawniejszej transmisji europejskiego dziedzictwa kulturowego do Internetu. Punktem docelowym jest zbudowanie potężnej europejskiej wielojęzycznej biblioteki cyfrowej, będącej gigantycznym elektronicznym źródłem zasobów kulturowych. Na terenie Europy wdrożonych zostało kilkadziesiąt projektów, mających na celu digitalizację dóbr kultury i ich publiczne udostępnienie w portalu Europeana. Polska współuczestniczyła w realizacji, m.in. :
• Europeana v.1.0,
• Europeana Local (stworzenie wydajnego i stabilnego modelu, który pozwoli lokalnym i regionalnym instytucjom kultury udostępniać treści cyfrowe dla portalu Europeana zarówno w czasie trwania projektu jak i po jego zakończeniu)
• Europeana Travel (docelowo udostępnienie ponad miliona cyfrowych obiektów dokumentujących europejskie podróże i turystykę)
• TELplus (rozbudowanie i usprawnienie usług świadczonych przez Bibliotekę Europejską)
• APEnet (Europejski Portal Archiwalny, którego głównym zadaniem jest udostępnienie informacji o zasobach archiwalnych przechowywanych w archiwach państw europejskich. Stroną polską w projekcie APEnet jest Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych)
• CACAO (trzy tematyczne portale dające dostęp do wielojęzycznych dokumentów: Portal Historii Europejskiej, Portal Matematyczny, Portal Geograficzny)
• CARARE (multimedialne treści związane z archeologią i architekturą (skany 3D, wizualizacje, animacje, VR, GIS – Geographic Information System)
• Enrich (Cyfrowa reprezentacja zabytków piśmiennictwa europejskiego znajdującego się w różnych instytucjach kultury oraz stworzenie wirtualnego środowiska sieciowego)
(aby czytać dalej pobierz plik z pełną wersją artykułu)
Pobierz plik
